Wat is turf?

Na de laatste IJstijd- zo’n 10.000 jaar geleden- zette in veel ondiepe meren in het toenmalige landschap van Europa het proces van veenvorming in. In dit natte milieu verliep de vertering van afgestorven plantendelen zo langzaam, dat ze zich geleidelijk konden ophopen tot dikke pakketten. Deze massa van gedeeltelijk verteerd plantenmateriaal wordt veen genoemd.  In de loop der tijd werden de betreffende meren geheel met een dikke  veenlaag opgevuld. Een typische eigenschap van veen is dat het veel water kan vasthouden. In feite werkt het als een enorme spons die steeds dikker wordt, doordat aan de oppervlakte van de veenlaag voortdurend nieuw plantenmateriaal wordt afgezet door de op veen groeiende vegetatie.

De mens ontdekte dat het veen, in gedroogde vorm, kon dienen als brandstof voor verwarming en koken. Turf, of ‘peat’ in het Engels, werd een populaire en goedkope brandstof voor bijna iedereen; in Ierland wordt ‘peat’ sinds de 17e eeuw gebruikt. Van oudsher hadden cottages in Ierland hun eigen stukje veenland, ’bogland’, waar de bevolking sinds de invoering van de zogenaamde ’Turbary Rights’ in de 18e eeuw, een wet door de Britten uitgevaardigd, het recht verkregen hun eigen turf te steken. Aan het kleinschalig gebruik van turf kwam een eind na de Tweede Wereldoorlog; turf werd, niet alleen in Ierland, ook machinaal gewonnen en gebruikt voor o.a. de opwekking van elektriciteit. Het gevolg van het industrieel ontginnen was dat menig hoogveengebied verloren ging.

De Ierse venen

Inmiddels zijn de Ierse venen een natuurhistorisch monument van grote internationale waarde geworden. Met de Ierse venen dreigen de laatste hoogvenen van Europa te verdwijnen, want elders in Europa zijn inmiddels alle hoogvenen in het verleden ontgonnen.  Op deze manier zijn ook in Nederland de hoogvenen verloren gegaan.

De waarde van de Ierse venen is lange tijd onderschat , vóór de jaren 80 van de vorige eeuw werd er in Ierland weinig aandacht besteed aan het behoud ervan. Dit veranderde met de hulp van Nederland en de Nederlandse Stichting tot Behoud van de Ierse Venen om moerassen in Ierland te redden. Sinds 1983 werkt de Ierse veenbeschermingsorganisatie the Irish Peatland Concervation Council (IPCC) samen met Nederlandse veenbeschermers om veengebieden in Ierland aan te kopen, educatieve materialen te ontwikkelen en tentoonstellingen te organiseren die  de Nederland-Ierse samenwerking benadrukken.

Turbary-rights

Op dit moment is het gebruik om turf te steken voor gebruik als brandstof in veel veengebieden verboden omdat de Europese Unie deze heeft aangewezen als belangrijke natuurgebieden. Terwijl de Ierse regering zich zorgen maakt over Europese boetes, zijn de traditionele turfstekers in rep en roer en blijven opkomen voor hun turbary-rights.

Turfstekers worden  bedreigd met strafrechtelijke en financiële sancties. Ze hopen op een compromis en dat een klein percentage van de veengebieden ontgonnen mag blijven worden. Want het gaat wel over het levensonderhoud van ongeveer 18.000 mensen, die zelf turf steken of er afhankelijk van zijn voor hun verwarming.

In een beleidsstuk van the Department of Arts, Heritage and the Gealtacht, getiteld “National Peatlands Strategy 2015”, staat dat de overheid niet de intentie heeft het traditionele recht op het turfsteken ten behoeve van een persoons eigen huiselijk gebruik te beëindigen, maar dat men wel te maken heeft met nieuwe uitdagingen wat betreft het beheer van de veengebieden. Op veel plaatsen kan in de toekomst doorgegaan worden met dergelijke activiteit, maar daar waar het turfsteken botst met beschermingsdoelstellingen en wettelijke verplichtingen van de staat, moet het worden ingeperkt.

Indien hiervan sprake is, zal er voor worden gezorgd dat daar waar dit nodig is, de verloren rechten van de turfstekers worden gecompenseerd of verplaatst.

Kunnen tradities en het recht van turfsteken blijven bestaan naast het behoud en de bescherming van dit unieke landschap?  Kunnen deze twee verlangens samen gaan?